Elektroterapia 1

Pod względem kierunku prąd dzielimy na:

• jednokierunkowy
• dwukierunkowy

1. Jednokierunkowy

Stały – galwaniczny, przerywany. Zmienny – sinusoidalny. Prąd jednokierunkowy – elektrony (ładunki) poruszają się w jednym kierunku.

2. Dwukierunkowy

Symetryczny / Asymetryczny. Prąd dwukierunkowy – ładunki przemieszczają się w naprzemiennych kierunkach, polaryzacja zmienia się okresowo.

Pod względem częstotliwości prądy dzielimy na:

• prądy stałe (częstotliwość = 0 Hz)
• prądy niskiej częstotliwości (1–800 Hz)
• prądy średniej częstotliwości (800–10 000 Hz)
• prądy wielkiej częstotliwości (powyżej 10 000 Hz)

Częstotliwość – liczba cykli lub drgań zachodzących w jednostce czasu. Jednostka: herc (Hz).

Pod względem efektów terapeutycznych prąd dzielimy na:

• prądy z efektem pobudzenia ruchowego (np. prąd stały, przerywany, prostokątny, faradyczny, Kotza)
• prądy o efekcie przeciwbólowym (np. prąd stały, diadynamiczny, interferencyjny, Traberta, TENS)

Prąd elektryczny wywołuje efekty biologiczne zależne od parametrów prądu. Pobudzenie → zmiana właściwości błony komórkowej lub metabolizmu komórkowego pod wpływem bodźców zewnętrznych; zmiany te są zwykle odwracalne.

Pobudliwość → zdolność komórki do reagowania na bodźce.

Jony dodatnie (kationy, +) przemieszczają się ku katodzie (biegun ujemny). Jony ujemne (aniony, −) przemieszczają się ku anodzie (biegun dodatni).

Lecznicze oddziaływanie zależy od:

Czynnik fizykalny – bodziec wywołujący w ustroju odpowiedź tkankową zwaną odczynem. Odczyn to reakcje biochemiczne zmieniające procesy fizjologiczne w tkankach. Efekt leczniczy wymaga często wielokrotnego wywoływania odczynów.

GALWANIZACJA

Zabieg elektryczny wykorzystujący prąd stały. Nazwa pochodzi od Luigi Galvaniego.

Rodzaje elektrod

• Elektrody płaskie
• Elektrody specjalne:
  • dyskowa (na okolice gałek ocznych, uszu)
  • wałeczkowa (galwanizacja labilna)
  • Bergoniego, tzw. półmaska (na okolice twarzy)

Podział galwanizacji

1. Ze względu na ułożenie elektrod

• podłużne
• poprzeczne

2. Ze względu na sposób wykonywania zabiegu

• stabilne
• labilne

3. Ze względu na elektrodę czynną

• katodowe
• anodowe

Elektroda czynna (lecznicza) – wywołuje efekt leczniczy. Elektroda bierna – zamyka obwód.

Ułożenie elektrod:

• poprzeczne – występują dwa opory związane z warstwowym ułożeniem tkanek o różnym przewodnictwie
• podłużne – opór tkanek jest mniejszy

Rozmiar elektrody decyduje o gęstości prądu (stosunek natężenia prądu do powierzchni elektrody w cm2): J = I / S (I – natężenie, S – powierzchnia elektrody).

Przykładowe sugerowane natężenia w zależności od powierzchni elektrody:

• 24 cm² – 2,5 mA
• 36 cm² – 3,5 mA
• 7,2 cm² – 7 mA

Aby upewnić się, że wartości nie są przekroczone, należy podzielić natężenie skuteczne prądu przez powierzchnię elektrody (cm²); otrzymana wartość powinna być mniejsza niż 2 mA/cm².

Czas trwania

• od 10 do 30 min (przeciętnie 15 min)
• codziennie lub co 2 dni
• cykl: 10–20 zabiegów

Działanie brzegowe – nadmierne zagęszczenie prądu na krawędziach elektrod, objawiające się silnym odczynem naczyniowym lub uszkodzeniem tkanki. Może wystąpić, gdy powierzchnie elektrod nie są równe lub podkład nie przylega.

Lecznicze zastosowanie

Dawka zależy od

• powierzchni elektrody czynnej
• czas trwania
• rodzaju i umiejscowienia schorzenia

Dawka słaba: 0,001–0,1 mA/cm² – stosowana przy:

• użyciu małych elektrod (10–20 cm²)
• stadium podostrym schorzenia
• długotrwałym przepływie prądu

Dawka średnia: do 0,5 mA/cm². Dawka mocna: od 0,5 mA/cm² – stosowana przy:

• użyciu dużych elektrod
• przewlekłych schorzeniach
• krótkotrwałym przepływie prądu

Wskazania

• nerwobóle
• przewlekłe zapalenia nerwów, korzeni, splotów
• zespoły bólowe w chorobie zwyrodnieniowej
• zaburzenia krążenia obwodowego
• porażenia wiotkie
• prąd o małej mocy wpływa na zakrzepy naczyniowe oraz przyspiesza zrost kostny

Przeciwwskazania

• ropne zapalenie skóry i tkanek miękkich
• wypryski
• stany gorączkowe
• zaburzenia czucia
• choroby tarczycy
• porażenie spastyczne
• ciąża
• nowotwory
• czynna gruźlica

Ostrożność

• stosowanie galwanizacji w okolicy klatki piersiowej i kończyn górnych u osób z wszczepionym rozrusznikiem serca
• zmiany chorobowe w okolicy głowy i serca – miejsca wrażliwe
• nie stosować w miejscach, w których kości zostały zespolone metalem
• biegun (+) wpływa niekorzystnie na uszkodzone włókna nerwowe

Zasady prawidłowego wykonywania galwanizacji

• przestrzeganie wskazań lekarza
• wykonywać tylko na zlecenie lekarza
• sprawdzić czucie powierzchniowe pacjenta; przy zaburzeniach czucia zachować ostrożność
• oczyścić skórę i odtłuścić alkoholem
• pacjent powinien zachować spokój
• w miejscu ubytku skóry nałożyć podkład i osłonić miejsce folią
• przestrzegać czystości podkładu
• pozostać w kontakcie z pacjentem
• zmiany natężenia prądu wykonywać płynnie i bardzo wolno
• sprawna aparatura

JONOFOREZA I FONOFOREZA

Transdermalny system terapeutyczny (TTS) – wprowadzenie substancji leczniczej przez naskórek i skórę właściwą. Wyróżnia się w TTS wprowadzanie bierne i czynne.

• bierne (systemy membranowe) – leki przenikają spod specjalnych błon na skórę
• czynne – jonoforeza i fonoforeza

Jonoforeza

Metoda podawania leków wykorzystująca przemieszczanie się jonów w polu elektrycznym. Jony wprowadzane przez skórę przemieszczają się głównie drogą przewodów potowych i mieszków włosowych. Jony o ładunku zgodnym z elektrodą są odpychane i przemieszczają się wg biegunowości. Należy zwracać uwagę na jony konkurencyjne (duża ruchliwość) oraz jony pasożytnicze (zanieczyszczenia roztworu lub skóry).

Technika

• skóra odtłuszczona i oczyszczona
• zabieg wykonywany po zaprzestaniu stosowania maści (zwykle tydzień)
• podkład lekowy – gaza grubości ok. 0,5 cm nasycona roztworem leku lub przykrywająca naniesiony żel
• elektroda dopasowana do obszaru zabiegowego
• folia, opaska mocująca
• czas zabiegu zwykle 15 minut; przy histaminie lub adrenalinie 3–5 minut
• natężenie często 0,1 mA/cm²

Fonoforeza

Metoda wprowadzania leku za pomocą ultradźwięków. W obszarze skóry poddanej ultradźwiękom zachodzą:

• miejscowe zmiany temperatury
• zmiana ciśnienia wewnątrzkomórkowego
• zjawiska kawitacji (powstawanie pęcherzyków gazowych w płynach pod wpływem zmian ciśnienia)

Efekty te ułatwiają przenikanie substancji leczniczych do tkanek podskórnych.

Korzyści TTS

• ominięcie przewodu pokarmowego (brak kontaktu z enzymami i barierami błony śluzowej)
• bezpośrednie wprowadzenie do krążenia obwodowego – ograniczenie pierwszego przejścia przez wątrobę
• możliwość przedłużenia działania substancji o krótkim okresie półtrwania
• możliwość przerwania aplikacji w dowolnym momencie
• miejscowe działanie ograniczone do struktur objętych procesem chorobowym

Wady TTS

• uczulenia, podrażnienia
• ograniczona możliwość pomiaru intensywności i głębokości przenikania
• brak standaryzacji technik
• niepewność co do wielkości efektu miejscowego i systemowego

Wskazania do stosowania TTS

• gdy inne drogi podania są przeciwwskazane lub nietolerowane
• gdy wskazane jest podanie leku do tkanki o niskim unaczynieniu
• wskazane miejscowe uzupełnienie terapii (np. przeciwzapalne)
• wskazane wykorzystanie efektów prądu elektrycznego niezależnie od farmakoterapii

Kryteria doboru

Jonoforezę stosujemy zazwyczaj przy zmianach powierzchownych i połączonych z bólem – mniejsza głębokość przenikania. Fonoforezę stosujemy przy zmianach głębokich, gdy uzasadnione jest wykorzystanie ciepła i stymulacja procesów naprawczych.

Czynniki wpływające na skuteczność

Jonoforeza:

• rodzaj leku (lek musi dysocjować)
• stężenie leku
• natężenie i czas działania pola elektrycznego (większe natężenie i czas → większe przenikanie)
• właściwości skóry (uwodnienie, ukrwienie)
• efekt depozytowy (gromadzenie jonów w skórze)

Fonoforeza:

• masa cząsteczkowa leku (przenikanie odwrotnie proporcjonalne do masy)
• stężenie leku
• podłoże leku (żel, maść powinny dobrze przewodzić)
• zwiększenie przepuszczalności naskórka przez substancję
• oddziaływanie termiczne
• dobór mocy i częstotliwości ultradźwięków
• sposób ekspozycji: ciągła lub impulsowa (impulsowa → mniejsze nagrzewanie)
• czas ekspozycji (dłuższy czas → większa dawka)
• typowy czas zabiegu ok. 10–15 minut

Ocena skuteczności

• wstępna ocena po 4–5 dniach od zabiegu
• w neurologii ocena po 5 dniach
• uwzględnienie zmian skórnych, zakresu ruchu, powierzchni owrzodzenia
• zmniejszenie bólu
• przy braku zmian po 8–10 zabiegach – odstąpić lub wykonać kolejne 5–6 i podjąć decyzję
• w razie braku efektu – zmienić lek lub terapię

Cel stosowania

• efekt przeciwbólowy i przeciwzapalny
• poprawa ukrwienia
• resorpcja płynów
• pobudzenie tkanki do regeneracji
• przeciwdziałanie zrostom i przykurczom

Wskazania

• stany pourazowe (stłuczenia, zwichnięcia, skręcenia, krwiaki, stany zapalne, zrosty pooperacyjne)
• zespół Sudecka

Stosowane środki

• lidokaina (przeciwból)
• heparyna
• leki przeciwzapalne
• połączenia leków znieczulających miejscowo i przeciwzapalnych (np. salicylany)
• hialuronidaza (przeciwobrzękowo, zmiękcza bliznowacenia)
• jod (rozmiękczenie tkanki)

Zabiegi wykonuje się po ustąpieniu stanu ostrego, zwykle po 4–5 dniach.

• stany przeciążeniowe (mikrourazy) – znieczulenie miejscowe, przeciwzapalne
• przewlekłe procesy zapalne
• procesy gojenia i regeneracji
• owrzodzenia – cynk, hialuronidaza, histamina
• zespół Sudecka (wapń)
• blizny i zrosty (jod, heparyna)

Przeciwwskazania

1. Wynikające ze stosowania leku:

• uczulenia na salicylany
• w przypadku histaminy i lidokainy – próba uczuleniowa
• nie stosować histaminy u pacjentów z alergią lub astmą oskrzelową
• stosowanie leku od małych dawek

2. Wynikające ze stosowania prądu:

• uszkodzenia skóry
• infekcje
• zakrzepowe zapalenie żył
• ostra gorączka, infekcje
• ciąża
• nietolerancja

KĄPIELE ELEKTRYCZNO-WODNE (kąpiele Stangera)

Zabiegi, w których część lub całe ciało znajdujące się w kąpieli wodnej poddaje się działaniu prądu stałego.

Rodzaje kąpieli

• kąpiel elektryczno-wodna całkowita
• kąpiel elektryczno-wodna częściowa

Rodzaje bodźców łączone w kąpielach

• elektryczny (prąd stały)
• termiczny (temperatura)
• mechaniczny (ciśnienie hydrostatyczne)
• chemiczny (dodatki ziół lub soli mineralnych)

Wpływ kąpieli na organizm

• rozszerzenie naczyń obwodowych
• regulacja ciśnienia krwi
• zwiększenie napięcia mięśniowego
• tonizujący lub pobudzający wpływ na układ nerwowy
• zwiększenie progu odczuwania bólu

KĄPIEL ELEKTRYCZNO-WODNA CAŁKOWITA – efekt zależy od:

• natężenia prądu
• czasu trwania
• temperatury wody
• stopnia zanurzenia

Metodyka zabiegu

1. Kąpiel przeprowadza się w specjalnej wannie izolacyjnej z wbudowanymi elektrodami węglowymi (zwykle kilka elektrod po bokach i jedna przy głowie i stopach). Możliwe są liczne kombinacje przepływu prądu.
2. Można stosować podłużny lub poprzeczny przepływ prądu.

Podłużny:

• wstępujący przepływ prądu (katoda przy karku, anoda przy stopach) – działanie pobudzające
• zstępujący przepływ prądu (anoda przy karku, katoda przy stopach) – działanie rozluźniające

3. Wanny wypełnia się wodą o temperaturze 34–38°C; elektrody powinny być całkowicie zanurzone. Czasami stosuje się dodatki mineralne (element jonoforezy).
4. Prąd stały uzyskuje się ze specjalnego zasilacza wmontowanego w wannę; przełączniki pozwalają na podłączenie biegunów.
5. Pod grzbiet pacjenta podkładamy gumową poduszkę, głowę opieramy na podgłówku.
6. Dopiero po 5 minutach od zanurzenia można ustawić dawkę natężenia.
7. Po zabiegu zmniejszyć prąd do 0 i wyłączyć zasilanie.

Dawka

• Całkowita kąpiel → 20–50 mA
• Czas trwania → 5–15 minut
• Częstotliwość → 2 razy w tygodniu

Zasady obowiązujące

1. Wanna powinna być ustawiona z dala od instalacji wodnej; odpływ nie powinien mieć bezpośredniego połączenia z rurą ściekową.
2. Elektrody w postaci płyt węglowych umieszczone wewnątrz wanny są odizolowane od pacjenta.
3. Przed zabiegiem poinstruować pacjenta, aby nie wyciągał kończyn z wody, nie dotykał ścian wanny, nie wychodził z wody sam przed wyłączeniem prądu i nie ruszał się w wannie (ryzyko skurczu).
4. Pacjent nie powinien mieć na sobie przedmiotów metalowych.
5. Zapewnić prawidłowe zaprogramowanie przepływu prądu; natężenie zwiększać powoli do momentu, gdy pacjent zgłasza dyskomfort.
6. Terapeuta nie powinien opuszczać wanny w trakcie zabiegu ani wkładać rąk do wody czy dolewać wody.

KĄPIELE CZĘŚCIOWE

Rozróżniamy kąpiele jedno-, dwu-, trzy- i czterokomorowe.

• Stosowane, gdy kąpiel całkowita jest przeciwwskazana (mniejsze obciążenie dla układu krążenia).
• W kąpielach częściowych prąd przepływa przez ciało stale, dlatego natężenie jest niższe niż w kąpieli całkowitej.
• Kierunek przepływu prądu może być wstępujący lub zstępujący.
• Kąpiele wykonywane są przy pomocy specjalnego zestawu zawierającego urządzenie zasilające, zbiorniki na wodę i miejsca na elektrody.

CZTEROKOMOROWA WSTĘPUJĄCA

1. Biegun ujemny źródła prądu połączony z wanienkami dla kończyn górnych (KKG).
2. Biegun dodatni połączony z wanienkami dla kończyn dolnych (KKD).

Działanie:

• zwiększenie pobudliwości OUN
• zwiększenie odpływu krwi żylnej z KKD i narządów wewnętrznych
• zwiększenie dopływu krwi tętniczej do płuc i KKG

CZTEROKOMOROWA ZSTĘPUJĄCA

1. Biegun ujemny połączony z wanienkami dla KKD.
2. Biegun dodatni połączony z wanienkami dla KKG.

Działanie:

• obniżenie pobudzenia OUN
• zwiększenie dopływu krwi z krążenia małego do serca
• zwiększenie odpływu krwi żylnej z płuc i KKG
• zwiększenie dopływu krwi tętniczej z narządów wewnętrznych

Metodyka zabiegu

• wanienki napełnione wodą do 2/3 objętości
• temperatura wody 34–37°C
• ustalić wysokość siedziska
• pacjent zanurza najpierw KKD, potem KKG
• po zanurzeniu poziom wody powinien sięgać:
  • KKG – powyżej stawu łokciowego
  • KKD – poniżej stawu kolanowego
• natężenie prądu: 10–30 mA
• czas: 10–20 minut
• przed zabiegiem wykonać próbę przepływu prądu
• przy pierwszych zabiegach stosować niższe dawki i stopniowo zwiększać
• szczególna ostrożność u osób wrażliwych, osłabionych, z chorobami naczyniowymi lub nadciśnieniem
• po zabiegu pacjent powinien odpocząć w poczekalni
• skórę na granicy zanurzenia przetrzeć wazeliną (miejsce, gdzie gromadzi się prąd)
• oczyścić elektrody po zabiegu

KĄPIEL JEDNOKOMOROWA

• wykonywana dla jednej kończyny
• może być jednobiegunowa (obie elektrody czynne, elektrody bierne płaskie 100–300 cm² dla KKG na barku, dla KKD w okolicy pośladkowej)
• może być dwubiegunowa (obie elektrody połączone z różnoimiennymi biegunami → poprzeczny przepływ prądu)
• czas: 10–15 minut
• natężenie: 6–15 mA

KĄPIELE DWUKOMOROWE

• wykonywane gdy zmiany chorobowe dotyczą obu KKG lub KKD, lub KKG i KKD po tej samej stronie
• możliwe warianty ustawienia biegunów dla różnych komór

Wskazania do kąpieli

1. Ze względu na poprawę ukrwienia

• czynnościowe zaburzenia ukrwienia (zimne ręce)
• choroba Raynauda
• miażdżyca zarostowa tętnic (okres II–III wg Fontaine’a)

2. Ze względu na działanie przeciwbólowe

• polineuropatia
• zapalenie nerwów
• RZS w okresie niezapalnym
• zmiany zwyrodnieniowe
• zapalenia okołostawowe
• nerwobóle
• zespoły korzeniowe (rwy)

3. Ze względu na poprawę trofiki tkanek

• osteoporoza
• przedłużony proces gojenia
• urazy

4. Ze względu na działanie rozluźniające

• przeciążenia mięśni
• stany wyczerpania

5. Inne

• porażenia wiotkie (K w obrębie karku)
• porażenia spastyczne (A w obrębie karku)
• zaburzenia nerwowo‑wegetatywne
• nadmierna potliwość rąk i stóp
• dolegliwości przekwitania

Przeciwwskazania

• niewydolność krążenia
• nadciśnienie płucne
• stany gorączkowe
• choroby skóry
• ostre stany zapalne
• rozrusznik serca
• metalowe implanty

PRĄDY IMPULSOWE MAŁEJ CZĘSTOTLIWOŚCI

Szereg prądów złożonych z impulsów elektrycznych o różnej częstotliwości (0,5–4000 Hz), powstających na podłożu przerywanego prądu stałego.

Parametry

• czas trwania impulsu
• czas narastania
• czas opadania – osiągnięcie wartości zerowej
• amplituda natężenia impulsu
• częstotliwość – mierzona okresem

Miarą natężenia serii impulsów jest wartość średnia natężenia obliczana wzorem: Iśr = (i_s * t_trw) / T (gdzie T to okres).

Współczynnik wypełnienia

• stosunek czasu trwania impulsu do okresu: t_imp / T, gdzie T = t_imp + t_przerwy
• określa stopień wypełnienia przebiegu prądu impulsowego
• gdy czas impulsu i przerwy są równe, współczynnik = 0,5
• wydłużenie przerwy obniża współczynnik wypełnienia; wydłużenie impulsu – zwiększa
• przykład: t_imp = 10 ms, T = 25 ms → współczynnik = 10/25 = 0,4

Częstotliwość

Jeżeli czasy trwania impulsu i przerwy są < 1 s, częstość podaje się w Hz (impulsów/s). Jeżeli > 1 s, można podawać w impulsach na minutę z odpowiednim przeliczeniem.

Kształty impulsów i prądów

• GALWANICZNY PRZERYWANY
• PRĄD ZMIENNY SINUSOIDALNY
• PRĄD ZMIENNY SINUSOIDALNY WYPROSTOWANY
• FARADYCZNY
• NEOFARADYCZNY
• IMP PROSTOKĄTNY
• IMP TRÓJKĄTNY
• IMPULSOWY EKSPONENCJALNY
• THREBERTA
• WYSOKONAPIĘCIOWY
• MIKROAMPEROWY

Podstawowe formy prądu impulsowego

Prąd jednokierunkowy, jednobiegunowy – zmienne natężenie w czasie; zachowuje się podobnie do prądu stałego, każdy impuls pobudza mięśnie i tkanki. Prąd dwubiegunowy, dwukierunkowy – zmienność biegunów zależna od częstotliwości (np. 100 Hz → 100 zmian biegunów/s).

• symetryczny – impulsy po obu stronach linii zerowej mają takie same parametry
• asymetryczny – różne parametry po obu stronach linii zerowej

Sposoby zwiększania ładunku elektrycznego

• zwiększenie amplitudy
• zwiększenie szerokości impulsu
• skrócenie przerw między impulsami

Ważniejsze częstotliwości

• ~10 Hz – skurcz pojedynczy
• 10–20 Hz – skurcze tężcowe niezupełne
• 20–80 Hz – skurcz tężcowy zupełny
• 90–200 Hz – rozluźnienie mięśni
• 2–10 Hz – uwalnianie endorfin (działanie przeciwbólowe)
• 50–100 Hz – działanie mechanizmu bramki (teoria bramki kontroli bólu)
• <10 Hz – pobudzenie włókien sympatycznych (napięcie ścian naczyń)
• 10–20 Hz – pobudzenie mięśniówki jelit (część parasympatyczna)