Fizjoterapia kardiologiczna

• Cel ćwiczeń w rehabilitacji kardiologicznej
• Dlaczego wykonuje się ćwiczenia krążeniowe i oddechowe?
• Po co wykonuje się pomiary tętna, ciśnienia w trakcie ćwiczeń?
• Aktywność fizyczna

1) Cel główny ćwiczeń w kardiologii

poprawa jakości oraz wydłużenie życia

Inne cele

• obniżenie ciśnienia tętniczego
• zmniejszenie masy ciała
• korekta profilu lipidowego — wzrost frakcji HDL, spadek frakcji LDL
• korekta metabolizmu węglowodanów i zmniejszenie ryzyka rozwoju cukrzycy
• poprawa wydolności układu krążeniowo‑oddechowego
• zmniejszenie ryzyka ostrych incydentów sercowych
• opóźnienie rozwoju choroby
• skrócenie czasu leczenia po ostrych incydentach sercowych i zaostrzeniach
• zmniejszenie ciężkości i częstości bólów stenokardialnych
• wpływ na układ krzepnięcia — poprawa płynności krwi zmniejsza ryzyko zakrzepów i okluzji naczyń
• poprawa funkcji śródbłonka naczyń — istotne dla zapobiegania progresji miażdżycy i jej powikłań

Cel ćwiczeń zależy od etapu rehabilitacji.

Wyróżniamy trzy etapy:

Celem rehabilitacji we wczesnym okresie okołooperacyjnym jest:

1. uruchomienie mechanizmów prawidłowej wentylacji zaburzonej przez zabieg operacyjny, ograniczonej przez ból i zmniejszoną ruchomość klatki piersiowej;
2. zabezpieczenie chorego przed skutkami unieruchomienia;
3. zmniejszenie napięcia tłoczni brzusznej podczas wysiłków izometrycznych i przy zmianach pozycji;
4. jak najwcześniejsze uruchomienie chorego i przygotowanie do podstawowej samoobsługi;
5. maksymalne ograniczenie spadku wydolności fizycznej w okresie okołooperacyjnym;
6. prewencja powikłań zakrzepowo‑zatorowych.

Etap I

Rehabilitacja szpitalna (sala intensywnej opieki medycznej, oddział pooperacyjny, oddział kardiologii, chorób wewnętrznych).

Cel: jak najszybsze osiągnięcie przez chorego samodzielności i samowystarczalności w zakresie czynności życia codziennego oraz przeciwdziałanie skutkom unieruchomienia — zahamowanie utraty wydolności ruchowej.

Etap II

Rehabilitacja szpitalna (oddział rehabilitacji kardiologicznej). Kontynuacja formy stacjonarnej. Rehabilitacja wczesna w warunkach domowych — prowadzona pod nadzorem poradni rehabilitacji kardiologicznej.

Cel: poprawa tolerancji wysiłku i korzystna modyfikacja czynników ryzyka miażdżycy oraz zdarzeń sercowo‑naczyniowych.

Etap III

Rehabilitacja ambulatoryjna późna (poradnie rehabilitacji kardiologicznej, poradnie kardiologiczne lub lekarze rodzinni przeszkoleni w rehabilitacji kardiologicznej).

Cel: utrzymanie dotychczasowych efektów leczenia i rehabilitacji oraz zmniejszenie ryzyka nawrotu choroby.

2) Dlaczego wykonuje się ćwiczenia oddechowe i krążeniowe?

Chorego należy nauczyć efektywnego oddychania i skutecznego kaszlu.

Ćwiczenia oddechowe, wdrażane przed zabiegiem, powinny obejmować naukę oddychania wszystkimi torami oddechowymi: dolno‑ i górnożebrowym, przeponowym oraz wybiórczo lewą i prawą połową klatki piersiowej. Opanowanie umiejętności skutecznego kaszlu i odkrztuszania — np. na przedłużonym wydechu lub za pomocą wydechu przerywanego — ułatwia ewakuację wydzieliny.

Rehabilitacja pooperacyjna powinna być rozpoczynana jak najwcześniej po zabiegu, tj. po rozintubowaniu chorego. Oddychanie opanowanymi torami oddechowymi powinno być skojarzone z ruchami kończyn górnych — angażuje to przeponę, mięśnie brzucha i dodatkowe mięśnie oddechowe. Ważne jest także ćwiczenie prawidłowego wydechu (np. dmuchanie do rurki zanurzonej w płynie) oraz oklepywanie pleców przynajmniej dwa razy na dobę — rano i wieczorem. Uzyskanie równowagi oddechowej może trwać dłużej niż 3 miesiące; często optymalne jest kontynuowanie ćwiczeń oddechowych do 6 miesięcy po operacji, najlepiej pod nadzorem fizjoterapeuty.

Przykłady ćwiczeń krążeniowych

• Dłonią zaciśniętą
• Barkami
• Ręką
• Stopą

Przykłady ćwiczeń oddechowych

3) Po co wykonuje się pomiary tętna i ciśnienia?

W wyniku zmian aktywności układu współczulnego i przywspółczulnego podczas wysiłku dochodzi do skurczu naczyń w większości łożysk naczyniowych organizmu, z wyjątkiem krążenia mózgowego, wieńcowego oraz pracujących mięśni. Mechanizm ten zabezpiecza dopływ krwi do serca, mózgu i pracujących mięśni.

W czasie natężonego wysiłku przepływ wieńcowy może wzrosnąć nawet pięciokrotnie w stosunku do wartości spoczynkowych.

W miarę trwania wysiłku:

• rośnie ciśnienie skurczowe, średnie ciśnienie tętnicze oraz ciśnienie tętna,
• całkowity opór obwodowy (TPR) maleje,
• ciśnienie rozkurczowe pozostaje bez większych zmian lub nieznacznie się obniża.

Dokładny pomiar tętna i ciśnienia umożliwia ocenę stopnia ryzyka dla pacjenta, wykrycie zaburzeń rytmu oraz ocenę parametrów hemodynamicznych podczas wysiłku.

Ciśnienie tętnicze zależy od siły i częstości skurczów serca, oporu naczyniowego (zwłaszcza w naczyniach drobnych) oraz lepkości krwi. Zmienność tych parametrów jest naturalnie związana z pracą serca i stanem układu krążenia.

Pomiar tętna i ciśnienia podczas ćwiczeń pozwala ocenić pracę serca w warunkach zwiększonego zapotrzebowania na tlen i zdiagnozować zaburzenia rytmu ujawniające się po wysiłku.

Tętno po wysiłku może osiągnąć wartości rzędu 150 uderzeń/min; jednak dla pacjentów kardiologicznych często przyjmuje się bezpieczny zakres podczas rehabilitacji (np. tętno spoczynkowe + 20–30 uderzeń/min lub do około 120 uderzeń/min w zależności od zaleceń lekarza i kondycji pacjenta). Wartość bezpiecznego tętna zależy od wieku, stanu klinicznego i zaleceń prowadzącego lekarza.

Pacjentom, którzy przed zawałem nie byli aktywni fizycznie, należy stopniowo i ostrożnie przyzwyczajać serce do wysiłku, zgodnie z indywidualnym planem rehabilitacji.

4) Aktywność fizyczna

Umiarkowany wysiłek fizyczny ma korzystny wpływ na zwiększenie wydolności i sprawności pacjenta po zawale. Pacjenci po zawale serca powinni wykonywać aktywność fizyczną 4–6 razy w tygodniu, przez co najmniej 30 minut. Istotny jest dobór rodzaju ćwiczeń — należy unikać wysiłków siłowych wykonywanych na bezdechu (sporty siłowe, sprinty itp.). Przeciwwskazane są ćwiczenia w silnym pochyleniu, powodujące wzrost ciśnienia w klatce piersiowej.

Rehabilitacja ma charakter terapeutyczny, nie treningu wyczynowego. Zalecane są dyscypliny o jednostajnym, równomiernym wysiłku, bez gwałtownych zrywów: jazda na rowerze, pływanie, szybkie marsze. Gimnastyka i umiarkowany jogging mogą być również korzystne, jeśli są dostosowane do stanu pacjenta. Kluczowa jest regularność — tylko systematyczny wysiłek (4–6 razy w tygodniu przez minimum 30 minut) przynosi spodziewane korzyści.

Regularne treningi powodują pojawienie się pierwszych korzyści już po 4–6 tygodniach, a istotny wzrost wydolności po 6–9 miesiącach systematycznych ćwiczeń.

Trening wytrzymałościowy

Ten rodzaj treningu angażuje duże grupy mięśni wykonujące skurcz izotoniczny (dynamiczny), co powoduje ruch — np. marsz, marszobieg, jazda na rowerze, pływanie, taniec. Praca mięśni w wysiłku izotonicznym opiera się głównie na przemianie tlenowej. Wysiłek izotoniczny prowadzi przede wszystkim do obciążenia objętościowego lewej komory serca. Na początku rośnie pojemność minutowa serca wskutek wzrostu objętości wyrzutowej (mechanizm Franka‑Starlinga) oraz przyspieszenia rytmu serca. W późniejszych fazach dalszy wzrost pojemności minutowej zachodzi głównie wskutek wzrostu częstości rytmu serca.

Trening wytrzymałościowy może mieć formę ciągłą lub interwałową. Ważne jest stosowanie rozgrzewki przed i relaksacji po sesji ćwiczeń, aby przygotować mięśnie i więzadła oraz zapobiec gwałtownemu spadkowi ciśnienia tętniczego po zakończeniu wysiłku.

Praktycznym efektem regularnego treningu jest możliwość osiągania większych obciążeń przy niższej częstości rytmu serca na każdym submaksymalnym poziomie wysiłku. Na ten efekt składają się korzystne zmiany dotyczące serca, naczyń obwodowych, autonomicznego układu nerwowego oraz mięśni.