Metoda rehabilitacyjna - PNF

Podstawy neurofizjologiczne

Badania neurologiczne wykazały, że aby pobudzić receptory odpowiedzialne za skurcz mięśni należy:

• prowadzić ruch w płaszczyźnie złożonej i połączyć go ze skrętem
• użyć oporu submaksymalnego
• wykonać elongację na początku ruchu
• każdy ruch zakończyć krótkim napięciem izometrycznym
• używać komend słownych — każdy ruch prowadzić z kontrolą wzroku pacjenta

Schemat ruchu to płaszczyzna, w której prowadzony jest ruch.

Wyróżniamy dwa schematy

• z przywiedzenia do odwiedzenia
• z odwiedzenia do przywiedzenia

Każdy schemat zawiera wzorce — jest to zespół ruchów wykonywanych w danym schemacie. Wzorce określa się ze względu na położenie kończyny i ustawienie w stawie pośrednim. Przykładowo w kończynach górnych są trzy wzorce początkowe i trzy końcowe. Wzorzec początkowy to ustawienie kończyny górnej gdy wyprostowany jest staw główny, czyli staw barkowy. Wzorzec końcowy to układ kończyny ze zgiętym stawem głównym. Dodatkowo ważny jest układ kończyny w stawie pośrednim. W przypadku kończyny górnej jest to staw łokciowy. Może on występować w dwóch położeniach: w wyproście i w zgięciu.

Stąd trzy wzorce początkowe

• wyprost w stawie głównym i pośrednim
• ruch do zgięcia w stawie głównym i wyprostu w stawie pośrednim
• wyprost w stawie głównym i pośrednim — ruch do zgięcia w stawie głównym i pośrednim
• wyprost w stawie głównym i zgięcie w stawie pośrednim
• ruch do zgięcia w stawie głównym i wyprostu w stawie pośrednim

Ustawienie kończyny we wzorcu końcowym jest przeciwne do wzorca początkowego. Jednorazowo wykonujemy kilka powtórzeń, gdyż jest to duże obciążenie dla ćwiczonych mięśni i szybko ulegają one zmęczeniu. W metodzie PNF jest wiele technik, które pozwalają dostosować terapię do aktualnego stanu pacjenta i optymalnie przywrócić zaburzoną funkcję mięśni. PNF daje bardzo dobre rezultaty w usprawnianiu chorych po udarach. Wykorzystywane wzorce w terapii są składowymi ruchów czynności dnia codziennego. Przygotowują do nauki chodu, obracania się, prawidłowego chwytu.

Metoda rehabilitacji PNF - teoria

• opiera się na sumowaniu bodźców aferentnych
• opracowana przez H. Kabatę
• reedukacja podporządkowana jest sekwencji ruchów podobnych do ruchów wykonywanych w życiu codziennym — są to wzorce ruchów globalnych
• metoda ta określa również stan pacjenta (które mięśnie są osłabione, zakres ruchomości, czy jest to ruchomość bierna czy czynna, które komponenty wzorca są słabe)

Zasady terapii w metodzie PNF

• p.w. jest odwrotnością p.k.
• czynny zakres ruchu
• rezygnacja z drobnych ruchów w poszczególnych stawach
• opór, synergie — wzmocnienie pracy mięśni
• chwyt i opór lokalizowane dystalnie — to obniża próg pobudliwości
• stosowanie elementów torowania: elongacja, trakcja, kompresja

Elongacja — rozciągnięcie poprzedzające wykonanie ruchu; może być stosowana również w trakcie wzorca, zwiększa siłę mięśni; wskazana przy niemożności wykonania ruchu i przy szybkiej męczliwości mięśni.

Trakcja — polega na oddaleniu osiowym od siebie powierzchni stawowych; stosuje się ją na początku wzorca ruchowego lub w trakcie; zwiększa napięcie zginaczy, działa przeciwbólowo i odciążająco.

Kompresja — dociśnięcie powierzchni stawowych; stosowana na końcu wzorca; zwiększa napięcie prostowników; jej zadaniem jest stabilizacja stawów.

Koncentracja — służy wzmocnieniu mięśni oraz pobudzeniu słabych ogniw.

Wzorce ruchowe stosowane w metodzie PNF

1. wyprostny - wyprostny
2. wyprostny - zgięciowy (w st. łokciowym)
3. zgięciowo - wyprostny (w st. łokciowym)

Kończyna górna

1) Wzorzec wyprostny-wyprostny

P.w.

Chwyt: ręka jednoimienna = dłoń pacjenta, ręka różnoimienna = powyżej stawu nadgarstkowego.

Chwyt wzorca powrotnego: ręka jednoimienna = powierzchnia grzbietowa palców i nadgarstka; ręka różnoimienna = powyżej stawu łokciowego.

Ruch: zgięcie palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dopromieniowe, supinacja przedramienia, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. ramiennym.

Ruch powrotny: wyprost palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dołkociowe, pronacja przedramienia, wyprost, odwiedzenie, rotacja wew. w st. ramiennym.

2) Wzorzec wyprostny-zgięciowy

P.w.

Chwyt: ręka różnoimienna = dłoń pacjenta, ręka jednoimienna = na ramieniu.

Chwyt powrotny: ręka różnoimienna = powyżej stawu łokciowego; ręka jednoimienna = powierzchnia grzbietowa palców i nadgarstka.

Ruch: zgięcie palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dopromieniowe, supinacja przedramienia, zgięcie w st. łokciowym, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. ramiennym.

Ruch powrotny: wyprost palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dołkociowe, pronacja przedramienia, wyprost st. łokciowego, wyprost, odwiedzenie, rotacja wew. w st. ramiennym.

3) Wzorzec zgięciowo-wyprostny

P.w.

Chwyt: ręka różnoimienna = dłoń pacjenta, ręka jednoimienna = na ramieniu.

Chwyt powrotny: ręka różnoimienna = powyżej stawu łokciowego; ręka jednoimienna = powierzchnia grzbietowa palców i nadgarstka.

Ruch: zgięcie palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dopromieniowe, supinacja przedramienia, wyprost w st. łokciowym, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. ramiennym.

Ruch powrotny: wyprost palców, nadgarstka, przywiedzenie nadgarstka dołkociowe, pronacja przedramienia, zgięcie w st. łokciowym, wyprost, odwiedzenie, rotacja wew. w st. ramiennym.

Kończyna dolna

1) Wzorzec wyprostny-wyprostny

P.w.

Chwyt: ręka jednoimienna = powierzchnia grzbietowa stopy, ręka różnoimienna = na guzie piętowym.

Chwyt powrotny: ręka jednoimienna = powierzchnia podeszwowa stopy, ręka różnoimienna = powyżej stawu kolanowego na udzie.

Ruch: wyprost palców i stopy, supinacja stopy, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

Ruch powrotny: zgięcie palców i stopy, pronacja stopy, wyprost, odwiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

2) Wzorzec wyprostny-zgięciowy

P.w.

Chwyty: pozostają bez zmian.

Ruch: wyprost palców i stopy, supinacja stopy, zgięcie w st. kolanowym, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

Ruch powrotny: zgięcie palców i stopy, pronacja stopy, wyprost w st. kolanowym, wyprost, odwiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

3) Wzorzec zgięciowo-wyprostny

P.w.

Chwyty: pozostają bez zmian.

Ruch: wyprost palców i stopy, supinacja stopy, wyprost w st. kolanowym, zgięcie, przywiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

Ruch powrotny: zgięcie palców i stopy, pronacja stopy, zgięcie w st. kolanowym, wyprost, odwiedzenie, rotacja zewn. w st. biodrowym.

Tułów

1) Wzorzec wyprostny-wyprostny

Chwyt – ręka lewa = powierzchnie grzbietowe palców i stóp; ręka prawa = guzy piętowe. Chwyt powrotny – ręka lewa = uda, ręka prawa = powierzchnia podeszwowa stóp.

2) Wzorzec wyprostny-zgięciowy i 3) Wzorzec zgięciowo-wyprostny

Chwyt – ręka lewa = uda, ręka prawa = powierzchnie grzbietowe palców i stóp. Chwyt powrotny – ręka lewa = uda, ręka prawa = powierzchnia podeszwowa stóp.

Wyróżniamy IV podstawowe techniki PNF

1. powtarzane skurcze
2. rytmiczne zapoczątkowanie ruchu (wprowadzenie)
3. zmiana kierunku ruchu na przeciwny
4. rozluźniająca

1) Powtarzane skurcze

• jest techniką torującą
• służy do:
  • rozwijania siły
  • rozwijania wytrzymałości mięśniowej
  • wyuczenia ruchu
• polega na:
  • serii ruchów (skurcze izotoniczne) wykonywanych w tym samym kierunku i przez tę samą grupę mięśniową
  • ze zwiększonym w miarę możliwości oporem
  • w przypadku gdy mięsień jest osłabiony znacznie lub nasila się spastyczność, która utrudnia wykonywanie skurczów, ruch poprzedza się rozciągnięciem mięśni
  • można wykonywać tę technikę w określonych wycinkach wzorca, nie pozwalając na skurcz w danym stawie (silniejszy opór = skurcz izometryczny, zatrzymanie ruchu). W ten sposób wzmacnia się słabe komponenty wzorca. Po kilkusekundowym skurczu izometrycznym kontynuuje się ruch poprzez zmniejszanie oporu = skurcz izotoniczny, nie dopuszczając do rozluźnienia.

2) Rytmiczne zapoczątkowanie ruchu

• technika zapoczątkowująca
• służy do:
  • wyuczenia ruchu u osób, które mają trudności z zapoczątkowaniem ruchu (sztywność, spastyczność)
• polega na:
  • rozluźnieniu mięśni
  • wykonaniu ruchów biernych
  • wykonaniu ruchów bierno-czynnych
  • włączeniu stopniowo obciążenia, skłaniając ćwiczącego do "pchania", "ciągnięcia", "trzymania"

3) Zmiana kierunku ruchu na przeciwny

• technika, która jest składową większości ruchów
• służy do:
  • wyuczenia zmian kierunku ruchu (przy spastyczności)
  • zwiększenia siły (przy obniżonej sile)
  • zwiększenia wytrzymałości mięśniowej
  • przywrócenia równowagi mięśniowej
  • przywrócenia koordynacji
• polega na:
  • skurczu antagonistów
  • skurczu agonistów (jest silniejszy, gdy poprzedzi go skurcz antagonistów)
  • zwróceniu szczególnej uwagi na:
  • poprawność chwytu
  • odpowiedni dobór oporu
  • właściwą kolejność ruchów

Istnieją 3 zasadnicze odmiany ćwiczeń powrotnych

• powolne zmiany kierunku ruchu
• powolne zmiany kierunku ruchu z trzymaniem
• rytmiczna stabilizacja

I) Powolne zmiany kierunku ruchu

• polega na następujących po sobie ruchach w obu kierunkach, czyli na naprzemiennych skurczach izotonicznych agonistów i antagonistów
• zmianę kierunku ruchu można ćwiczyć na końcu wzorca lub w dowolnie wybranym jego wycinku

II) Powolna zmiana kierunku ruchu z trzymaniem

• polega na wprowadzeniu dodatkowego kilkusekundowego skurczu izometrycznego antagonistów, poprzedzającego izotoniczny skurcz agonistów
• zmianę kierunku ruchu można ćwiczyć na końcu wzorca lub w dowolnie wybranym jego wycinku

III) Rytmiczna stabilizacja

• polega na niedopuszczeniu do rozluźnienia
• terapeuta zmienia układ rąk (pcha, trzyma)
• naprzemiennych skurczach izometrycznych agonistów i antagonistów
• zmianę kierunku ruchu można ćwiczyć na końcu wzorca lub w dowolnie wybranym jego wycinku

4) Rozluźniająca

• stosowana gdy występuje ból, ograniczenia ruchomości (przykurcze)
• polega na:
  • wykorzystaniu zjawiska poizometrycznej relaksacji; stałym jej elementem jest skurcz izometryczny skróconych antagonistów
  • występują dwie odmiany tej techniki

I) Zastosowanie w przypadku ograniczenia ruchomości

np. przykurcze antagonistów z równoczesnym wypadnięciem funkcji agonistów.

Co robimy?

• ruch bierny do granic możliwości
• izometryczny skurcz antagonistów (trzymanie)
• rozluźnienie
• ruch bierny

II) Zastosowanie w przypadku zachowanej funkcji agonistów (przy dostatecznej sile)

Co robimy?

• ruch bierny do granic możliwości
• izometryczny skurcz antagonistów (trzymanie)
• rozluźnienie
• ruch czynny (izotoniczny skurcz agonistów)