Rozwój psychomotoryczny w okresie niemowlęcym

Rozwój motoryczny

Toniczne odruchy postawy — integrowane są na poziomie pnia mózgu, utrzymują stabilną postawę przeciw sile grawitacji.

Statokinetyczne odruchy prostowania — integrowane na poziomie mostu i śródmózgowia, umożliwiają uzyskanie i utrzymanie pozycji siedzącej, stojącej i lokomocję.

Około 3 r.ż. reakcje równoważne integrowane na poziomie kory mózgowej zastępują wcześniejsze odruchy, umożliwiając pełną i swobodną motorykę.

Osiągnięcia pierwszego roku życia

• Pionizacja
• Zdolność lokomocji
• Zdolności manualne
• Zmysłowe postrzeganie otoczenia
• Porozumiewanie się i różne zachowania społeczne

Toniczne odruchy postawy

• Odruch podparcia (do 4 mż) — przetrwały utrudnia rozwój pionizacji i chodzenia
• Odruch toniczny szyjny asymetryczny (do 4–6 mż) — toruje rozwój koordynacji wzrokowo-ruchowej; przetrwały utrudnia lub uniemożliwia rozwój pozycji pionowej
• Odruch toniczny symetryczny szyjny (do 5–6 mż) — toruje rozwój do pozycji czworaczej; przetrwały utrudnia samodzielne siedzenie z kończynami opartymi o podłoże i stanie
• Odruch toniczny błędnikowy (do 1 mż) — w pozycji na brzuchu wzrost napięcia zginaczy, w pozycji na plecach wzrost napięcia prostowników; wygaśnięcie umożliwia pozycję czworaczą
• Odruch skrzyżowanego wyprostu (do 2 mż) — drażnienie przyśrodkowej powierzchni podudzia powoduje toniczny wyprost i przywiedzenie kończyny przeciwległej; wygaśnięcie warunkuje rozwój pozycji dwunożnej

Toniczne odruchy postawy umożliwiają po urodzeniu nabywanie nowych umiejętności i doświadczeń motorycznych. Wygasanie ich umożliwia dalszy rozwój motoryki spontanicznej i posturalnej. Uszkodzenie dojrzewania OUN powoduje przetrwanie omawianych odruchów, co zaburza rozwój postawy i lokomocji, kształtując wadliwe stereotypy, a w konsekwencji patologiczne wzorce ruchowe. Ocena tych odruchów jest istotna w badaniu neurologicznym niemowląt i w planowaniu rehabilitacji.

Statokinetyczne odruchy prostowania

• Odruch toniczny szyjny prostujący (do 6 mż) — skręt głowy w bok — ciało „en block” obraca się w kierunku skrętu głowy
• Odruch prostujący typu śrubowego (7–8 mż, do 2–3 lat)
• Odruch prostujący głowę błędnikowo-optyczny
• Odruch Landau (od 7 mż do 3 lat)
• Reakcja obronna rąk (od 7–8 mż)
• Reakcja spadochronowa (od 8–9 mż)

Bezpośrednio po urodzeniu są nieobecne, rozwijają się od 5–6 mż i intensywnie rozwijają się w drugim półroczu życia. Dzięki nim następuje stopniowa pionizacja dziecka od pozycji czworaczej do dwunożnej. W miarę dojrzewania odruchy te tracą na intensywności i zanikają prawie całkowicie około 5. roku życia. Zostają zastąpione reakcjami równowagi, które pojawiają się w swojej pierwotnej formie około 6–8 miesiąca życia, a w pełni rozwijają się między 18 a 24 mż i są aktywne przez całe życie.

Odruchy równowagi

Są integrowane na poziomie kory mózgowej, jąder podkorowych i móżdżku. Oceniane są we wszystkich pozycjach:

• supinacyjnej (6 mż)
• pronacyjnej (8 mż)
• czworaczej (9 mż)
• siedzącej (10–12 mż)
• klęczącej (18 mż)
• stojącej (18 mż)

Rola tych odruchów polega na adaptacji ustawienia ciała do zmieniających się warunków położenia środka ciężkości ciała.

Motoryka spontaniczna

• Charakterystyczna dla noworodka — uogólnione ruchy całego ciała (faza holokinetyczna)
• Faza dystoniczna — bardziej wybiórcze, stabilniejsze reakcje (od 8 tygodni do 3 miesięcy)
• W 8 tygodniu koordynacja ręka–ręka
• W 3 miesiącu koordynacja oko–ręka–usta
• W 7 miesiącu koordynacja ręka–stopa–usta

Według Touwena i Vriesa nieprawidłowe wzorce spontanicznej motoryki niemowląt częściej wskazują na zaburzenia rozwoju niż odruchy, które są tylko elementem wzorców motorycznych. Stereotypowość ruchowa, ubóstwo wzorców oraz przetrwanie automatyzmów noworodkowych i prymitywnych odruchów po 3 miesiącu życia jest sygnałem alarmowym, wcześnie wskazującym na zaburzenie rozwoju dziecka.

Etapy rozwoju umysłowego, socjalnego i mowy

• Fiksowanie wzroku od 4 tygodnia (znika fenomen lalki)
• Uśmiech od 8 tygodnia
• Rozpoznawanie obcych twarzy i głosów
• Różnicowanie się i modulowanie wokalizacji od 3–4 mż
• Gaworzenie, szeptanie od 7 mż
• Powtarzanie sylab od 9 mż
• Pierwsze świadome słowa od 12 mż