Zmienna ruchomość kręgosłupa uwarunkowana jest odmienną budową:
- trzonów
- wielkością ustawienia wyrostków
- wysokością krążków międzykręgowych
- długością poszczególnych odcinków kręgosłupa
- ilością i kierunkiem położenia mięśni w obrębie poszczególnych odcinków kręgosłupa
Odcinek szyjny
Jest najbardziej mobilny; uszkodzenia w obrębie tego odcinka charakteryzują się rozległymi powikłaniami. Odcinek szyjny składa się zwykle z 7 kręgów.
Odcinek piersiowy
Jest najmniej ruchliwy; zawdzięcza to budowie kręgów (identyczny kształt). Jest to związane z funkcją, jaką ma pełnić ten odcinek, a więc:
- ochronna wrażliwej tkanki nerwowej
- amortyzacja w stosunku do występujących przeciążeń powstających wzdłuż osi długiej ciała
- stanowi rusztowanie, na którym zawieszone są narządy wewnętrzne klatki piersiowej i powłok brzusznych
- takie elementy jak dachówkowaty układ wyrostków kolczystych czy też połączenia stawowe żeber z kręgosłupem w znacznym stopniu zmniejszają jego mobilność, zwłaszcza w płaszczyźnie strzałkowej
Odcinek lędźwiowy
Jest najkrótszym odcinkiem, o dość dużych możliwościach ruchowych; jest to miejsce, w którym dochodzi do największych przeciążeń. Odcinek lędźwiowy zwykle składa się z 5 kręgów.
Siły
Na człowieka działają dwa rodzaje sił:
- zewnętrzne (tarcie, przyciąganie ziemskie, ciężar, siły bezwładności)
- wewnętrzne (siła mięśni i sprężystości aparatu ruchu)
Aby układ pozostał w równowadze, siły te muszą się równoważyć, tzn. moment siły zewnętrznej = moment siły wewnętrznej. Wtedy możliwe jest zachowanie postawy. Podstawę stanowi kręgosłup, który opiera się na miednicy, a ona łączy się z podłożem za pośrednictwem kończyn dolnych. Poprzez klatkę piersiową i obręcz barkową kręgosłup uczestniczy we wszystkich czynnościach kończyn górnych. Jest też połączony z głową i dlatego bezpośrednio bierze udział w każdym ruchu ciała.
W budowie kręgosłupa wyróżniamy:
- segment ruchowy = artron
- kolumna przednia
- kolumna tylna
Artron
Określa się sumę dwóch zespołów czynnościowych: kolumny przedniej i tylnej, w odniesieniu do dwóch sąsiadujących ze sobą kręgów przedzielonych krążkiem międzykręgowym. Taki układ obejmuje dodatkowo właściwy odcinek unerwienia centralnego i obwodowego. Znajdują się również na danym poziomie omawianego segmentu więzadła i mięśnie.
Kolumna przednia
Jest to suma trzonów wszystkich kręgów z wyłączeniem ich tylnych struktur anatomicznych, czyli łuków oraz wyrostków — przedzielonych krążkami międzykręgowymi.
Zadanie: amortyzacja.
Kolumna tylna
Jest to układ łuków oraz „stawów właściwych” kręgosłupa utworzonych przez powierzchnie stawowe wyrostków stawowych górnych i dolnych.
Zadanie: bierze udział w czynnościach dynamicznych, wielopłaszczyznowego ukierunkowania ruchów kręgosłupa.
Kręgosłup pełni funkcję:
- ochronną
- podporową
- amortyzującą
- kinetyczną
Ad 1. Ochronna
- rdzeń kręgowy
- nerwy rdzeniowe
Ad 2. Podporowa
W funkcji tej biorą udział trzony kręgów, na które przenoszone są obciążenia, ale również drugim elementem są krzywizny fizjologiczne kręgosłupa. Wytwarzają się one podczas pionizacji. W związku z pionizacją człowieka zmuszonego do stałego równoważenia całości postawy przez przesunięcie odpowiednich segmentów ciała nad płaszczyznę podparcia, odporność kręgosłupa jest proporcjonalna do kwadratu liczby krzywizn + 1.
W ten sposób kręgosłup posiadający 4 krzywizny fizjologiczne jest około 17-krotnie bardziej odporny niż gdyby był prosty.
Dzieje się tak na skutek skośnego ustawienia trzonów kręgów, dzięki czemu siła ucisku jest rozkładana na wysokości każdego stawu kręgowego na dwie składowe:
- dociskającą trzon do przodu
- ściskającą (powodującą ześlizgiwanie się trzonów górnych z dolnych, czemu przeciwstawiają się więzadła i wyrostki stawowe)
Nadmierne wygięcia stawiają niebezpieczeństwo wynikające z przeciążenia tylnych wyrostków stawowych.
Ad 3. Amortyzacja
Kształt krzywizn fizjologicznych kręgosłupa stanowi drugi po stopie element amortyzujący, łagodzący wstrząsy podczas wszelkich czynności lokomocyjnych. Wielosegmentowy łańcuch stawowy zbudowany jest z 24 elementów kostnych ułożonych szeregowo i posiada połączenia:
- stawowe o charakterze stawów jamowych o 3 stopniach swobody ruchu
- elastyczne chrząstkozrosty w postaci krążków międzykręgowych
- sprężyste więzozrosty w postaci więzadeł (np. więzadła żółte)
Krążek międzykręgowy składa się z pierścienia włóknistego i jądra miażdżystego; w pierścieniu włókna krzyżują się pod kątem około 20–30°. Pierścień włóknisty chroni przed ruchami rotacyjnymi. Krążek podczas nacisku zmniejsza swoją wysokość o około 1–2 mm; po zmniejszeniu obciążenia (rozciągnięciu) może zwiększyć swoją wysokość o 3–5 mm, co odpowiada dobowym zmianom wysokości ciała.
Elementy chrząstkozrostów i więzozrostów stanowią biologiczną ochronę stawów międzykręgowych.
Ad 4. Kinetyczna
Funkcja ta uzależniona jest od ruchomości krzywizn kręgosłupa. Przeszkodą w skłonach w tył jest dachówkowaty układ wyrostków kolczystych i kształt wyrostków stawowych. Podczas zgięcia do przodu zwiększa się kifoza piersiowa. Kręgosłup jako konstrukcja wieloczłonowa jest tworem mało stabilnym (mała powierzchnia płaszczyzny podparcia). Postawę ciała cechuje równowaga chwiejna, a jej utrzymanie możliwe jest dzięki stabilizacji złożonej: czynnej i biernej.
ZABURZENIA KRĘGOSŁUPA STATYCZNE I DYNAMICZNE
Z mechanicznego punktu widzenia odcinek lędźwiowy stanowi najsłabsze ogniwo narządu ruchu; obciążenia mechaniczne i siły działające w tym odcinku są większe niż gdzie indziej, dochodzi tutaj do zmian kierunku sił przenoszonych wzdłuż osi kręgosłupa. Dochodzi do przyśpieszonego zużycia tkankowego z powodu mikrourazów.
Kręgosłup wykazuje różnorodne odchylenia krzywizn fizjologicznych; odchyleniom tym przeciwstawiają się mięśnie i układ więzadłowo-torebkowy. Niektórzy uważają, że w patologii bólów krzyża ma wpływ staw lędźwiowo-krzyżowy, w którym segmentarna elastyczna struktura biomechaniczna kręgosłupa w odcinku lędźwiowym łączy się z sztywnym układem kości krzyżowej poruszającej się wraz z miednicą.
Wszelkie mechaniczne obciążenia przenoszone są przez trzony kręgów oraz krążki międzykręgowe. Siły te działają bezpośrednio na więzadła międzykręgowe i mięśnie przykręgosłupowe jedynie w czasie ruchu, szczególnie w końcowych odcinkach ruchów.
Hiperlordoza stanowi najczęściej kompensację tzw. kifozy dorastającej, częstego zaburzenia okresu wzrostu, pociągającego za sobą pogłębienie wszystkich krzywizn kręgosłupa; drugą przyczyną jest wiotkość mięśni oraz nieprawidłowa postawa. Badaniem wykrywa się wzmożone napięcie mięśni przykręgosłupowych oraz nasilenie dolegliwości w końcowym odcinku ruchów kręgosłupa lub ograniczenie ruchomości w tym odcinku. Zwolennicy tłumaczenia bólów krzyża zniekształceniami i dysfunkcjami kończyn dolnych za klasyczny przykład uznają bóle likwidowane wkładkami korekcyjnymi.
W przypadku stóp płaskich nabytych zapomina się często, że stopami płaskimi dotknięte są osoby zmuszone do długotrwałego stania, u których fakt przebywania w pozycji wyprostowanej przez wiele godzin stanowi przyczynę podostrych bólów krzyża.
Zaburzenia statyczne w obrębie kończyn dolnych i miednicy stanowią potencjalne czynniki wywołujące ból krzyża (zazwyczaj są one kompensowane). Dopiero choroba krążka, do której one predysponują, daje prawdziwe bóle krzyża.
Inne przyczyny bólów krzyża to zaburzenia zawartości krążkowo-kręgowego segmentu ruchowego, chodzi tutaj o typowe zwyrodnienia, czyli choroby krążka kończące się uszkodzeniem jądra miażdżystego i pierścienia włóknistego. Przemieszczanie się kręgów (najczęściej ku tyłowi) — krąg położony nad chorym krążkiem międzykręgowym przesuwa się ku tyłowi — może wystąpić w przypadku patologicznego skośnego ustawienia płaszczyzny stawów międzywyrostkowych. W przeciwnym wypadku nie może dojść do przemieszczenia, gdyż fizjologicznie lędźwiowe stawy międzywyrostkowe ustawione są pionowo w płaszczyźnie strzałkowej i zwężenie szpary międzytrzonowej może powodować ich głębsze osadzanie (ruch w płaszczyźnie góra-dół).
Odporność na wytrzymałość obciążenia jest wprost proporcjonalna do kwadratu krzywizn + 1. Dzięki istnieniu krzywizn siły są rozkładane i zmniejsza się obciążenie. Brak lordozy szyjnej i lędźwiowej powoduje zgięcie w tych odcinkach, powstaje jedna krzywizna i kręgosłup jest bardziej podatny na obciążenia.
KOMPENSACJA
(wg Walickiego) Złożony proces dokonujący się w ustroju zmierzający do wyrównania braku i przystosowania się środowiska w patologicznych warunkach morfologicznych i czynnościowych zaistniałych w następstwie choroby czy urazu.
Typy kompensacji:
- czynnościowa – wyrównanie czynnościowe
- organiczna – wyrównanie przez przyrost lub rozrost
- samoistna – wrodzona zdolność organizmów (jest niekorzystnym procesem)
- sterowana – maksymalne możliwe przywrócenie prawidłowej czynności
Prawo Anochina
Zasady obowiązujące w procesie kompensacji:
- kompensacja jest zdolnością wrodzoną żywych organizmów – samoczynnie uruchamiany proces w przypadku wystąpienia ubytku morfologicznego lub funkcjonalnego, zmuszający organizm do większego wysiłku
- kompensacja rozpoczyna się po dostarczeniu do ośrodkowego układu nerwowego informacji o defekcie zaistniałym na obwodzie
- fałszywa sygnalizacja o defekcie przyczynia się do błędnej kompensacji (np. przy amputacji odczucia fantomowe); błędna kompensacja przyczynia się do utrwalenia nieprawidłowych wzorców dynamicznych
- kompensacja opiera się na wzmożeniu starej lub nowej aferentacji – poprzez zwiększenie pobudzeń z obwodu, wytworzenie zastępczych odruchów warunkowych
Aferentacja wsteczna
Proces zachodzący przy zaistnieniu pożądanej reakcji organizmu poprzez zastosowanie odpowiednich technik fizjoterapeutycznych; przywrócenie reakcji ustroju na stosowane bodźce aferentne.
Aferentacja zwrotna
Przy formowaniu nowego związku jest on sprawny i każdy sygnał wywołuje prawidłową reakcję; występuje przy formowaniu się ruchu dowolnego w trakcie przywracania czynności. Wyniki kompensacji są nietrwałe i wymagają systematycznego treningu.
Możliwości kompensacji zależą od:
- właściwości osobniczych
- rodzaju defektu (przyczyna, lokalizacja, rozmiar i szybkość powstania)
- sprawności układu nerwowego
- wieku chorego
- stanu zdrowia
Przebieg kompensacji:
- narzucenie zdrowym odcinkom zmiany ułożenia lub ruchomości
- zmiany statyki (przeciążenia)
- zmiany przy wadach postawy – kompensacje liniowe, kątowe i wagowe dynamiki (nienaturalna ruchomość) ciała w zakresie fizjologicznym
- wadliwe warunki pracy w zakresie patologicznym
- oddziaływanie na dalsze odcinki – zaangażowanie innych partii ciała
- zaburzony łańcuch dynamiczny
- patologia motoryki – zachodzi, gdy wykorzystywane są te wzorce ruchowe, którymi pacjent dysponuje „ma pod ręką”
- próba samodzielnego radzenia sobie z problemem – poprzez wielokrotne sięganie po wygodny wzorzec dochodzi do utrwalenia nieprawidłowości ruchowych i powstaje patologia
- rozwój patologicznej motoryki jest szczególnie niekorzystny w przypadku dzieci, które dopiero zdobywają wzorce ruchowe
- prawidłowa kompensacja polega na uruchomieniu mechanizmów kompensacji kosztem najmniejszej patologii
- przy nieprawidłowej kompensacji dochodzi do zastępowania mięśni chorych przez mięśnie silniejsze – efektem jest zanik z bezczynności i przerost tkanek w mięśniu przeciążanym
- w przypadku nieprawidłowej kompensacji układu nerwowego obecne są współruchy
- przy uszkodzeniu neuronu ruchowego czynność mogą przejąć neurony sąsiednie (dodatkowe pola ruchowe), druga połowa mózgu (analogiczne ośrodki) oraz ośrodki podkorowe – istotna jest tu plastyczność układu kompensacyjnego i umiejętność tworzenia nowych połączeń struktur
- występuje zastępowanie funkcji uszkodzonych zmysłów innymi zmysłami
Zmiany wyrównawcze w organizmie:
- przerost mięśnia sercowego
- zwiększenie częstości skurczów serca
- niedotlenienie ustroju
- zwiększenie tlenowej pojemności krwi (policytemia)
- wtórne skrzywienia kręgosłupa
- mechanizm Puttiego (przesunięcie rzutów stawów)
- mechanizm Gowersa – wspinanie się po sobie (kolejno uruchamianie części ciała)