Fizjoterapia po endoprotezoplastyce stawu biodrowego

Postępowanie zapobiegawczo-ochronne przed operacją polega na:

1. Nauce właściwego posługiwania się kulami i balkonikiem, odpowiednio do istniejących zmian w narządzie ruchu oraz występujących zaburzeń chodu. Umiejętność prawidłowego wykorzystania sprzętu pomocniczego w celu odciążenia stawu biodrowego ma istotne znaczenie w jego mechanicznym zabezpieczeniu nie tylko we wczesnym, ale także w późniejszym okresie pooperacyjnym.
2. Wzmocnieniu siły mięśniowej.
3. Ćwiczeniach izometrycznych (np. wzmacnianie mięśnia pośladkowego i mięśnia czworogłowego) w celu zmniejszenia dolegliwości bólowych i poprawy stabilności stawu.

Postępowanie we wczesnym okresie pooperacyjnym

Odpowiednie ułożenie operowanej kończyny dolnej

Operowana kończyna powinna być ułożona w lekkim zgięciu w stawie biodrowym, wynoszącym ok. 20 stopni, oraz w odwiedzeniu do kąta około 30 stopni. Należy zabezpieczyć kończynę przed przypadkowym skręceniem na zewnątrz, ustawiając ją w tzw. położeniu pośrednim. Ułożenie kończyny na odpowiedniej szynie chroni staw przed zwichnięciem w pierwszych godzinach po operacji, gdy działa jeszcze znieczulenie, oraz zapewnia dogodne warunki gojenia tkanek. Niewłaściwa pozycja kończyny, zwłaszcza przywiedzenie połączone z rotacją zewnętrzną uda, może spowodować zwichnięcie operowanego stawu, szczególnie przy znacznej osteoporozie.

NA PLECACH / NA BOKU OPEROWANYM

Unikać

• krzyżowania nóg podczas leżenia i snu,
• rotacji stopy do wewnątrz lub na zewnątrz.

Ćwiczenia

• ćwiczenia czynne odcinków nieobjętych unieruchomieniem,
• ćwiczenia izometryczne: mięsień pośladkowy, mięsień czworogłowy uda,
• ćwiczenia synergistyczne,
• ćwiczenia synkinetyczne.

Wszystkie ćwiczenia wykonywane we wczesnym okresie pooperacyjnym ukierunkowane są na:

• zwiększenie zakresu ruchów w operowanym stawie,
• wzmocnienie siły mięśniowej,
• uniknięcie wyzwalania bólu,
• zapewnienie wpływu niepowodującego destabilizacji endoprotezy osadzonej w łożu kostnym.

Po wygojeniu rany operacyjnej korzystną formą usprawniania są ćwiczenia w basenie prowadzone pod nadzorem kinezyterapeuty — właściwa temperatura i wyporność zmniejszają obciążenie stawu i ułatwiają ćwiczenia ruchowe. Dużą wartość terapeutyczną mają także ćwiczenia bloczkowe wykonywane w odciążeniu kończyny. Unoszenie operowanej kończyny z wyprostowanym stawem kolanowym jest zabronione ze względu na niekorzystne naprężenia pomiędzy głową a panewką endoprotezy.

Ćwiczenia powinny być wykonywane trzy razy dziennie.

Stopniowo wprowadzamy ćwiczenia w pozycjach wyższych – w siadzie oraz siadzie z opuszczonymi nogami. Dodatkowo można prowadzić ćwiczenia oddechowe poprawiające krążenie i zmniejszające obrzęk oraz ryzyko krwiaka; najlepsze są ćwiczenia angażujące tzw. pompę mięśniową (np. napinanie łydek, ruchy stóp).

Pionizację wykonujemy zwykle w 2–3 dniu po operacji (u osób starszych możliwa wcześniej ze względu na ryzyko powikłań oddechowo-krążeniowych, np. tworzenie się skrzepów). W 3.–4. dobie rozpoczyna się nauka chodu o kulach z odciążeniem operowanej kończyny dolnej.

Zmiana pozycji

1. Podczas zmiany pozycji z leżącej do siedzącej operowana kd powinna być wyprostowana.
2. Nie należy obciążać operowanej kończyny — zawsze wysunąć ją do przodu tak, aby nie zwisała z łóżka.
3. Krawędź łóżka nie powinna uciskać uda.
4. W łóżku unikać gwałtownego obracania się na boki.
5. Najłatwiej przejść do pozycji siedzącej poprzez przesunięcie się do siadu prostego, postawienie zdrowej kd na podłożu i zsuwanie się pośladkami na brzeg łóżka.

Pozycja siedząca

Prawidłowa pozycja siedząca to taka, w której stawy kolanowe znajdują się niżej niż stawy biodrowe. Taka pozycja zabezpiecza nowe biodro przed nadmiernym obciążeniem. Krzesło powinno mieć wysokie siedzisko lub można podłożyć poduszkę; siedzisko nie może być zbyt miękkie, aby biodro nie "wpadało" w siedzisko. Należy siedzieć wyprostowanym tułowiem, nie pochylać się nadmiernie do przodu. Podczas siedzenia nie należy podpierać się rękami na operowanej kończynie.

Siadać i wstawać trzeba w sposób określony:

• zawsze wysunąć operowaną kd do przodu,
• przysunąć się blisko krzesła tak, aby poczuć siedzisko tylną częścią ud,
• jedną ręką trzymać się balkonika lub kuli, a drugą ręką przytrzymać poręcz krzesła,
• wysunąć operowaną kd w przód i usiąść.

Nauka chodu

Naukę chodu rozpoczyna się w 3.–4. dniu po operacji; kończyna operowana powinna być w początkowym okresie odciążona. Najpierw uczy się chodzenia z balkonikiem, a następnie o kulach. Na pełne obciążenie operowanego stawu można zezwolić po 3–4 miesiącach od operacji i to wyłącznie po spełnieniu następujących warunków:

• bezbolesność operowanego biodra,
• dobry zakres ruchów w operowanym stawie,
• ujemny objaw Trendelenburga,
• prawidłowy obraz RTG operowanego biodra.

Po cementowej implantacji endoprotezy, wraz z odzyskiwaniem sprawności, chory może rozpocząć częściowe obciążanie kończyny wcześniej, zwykle w 2.–3. tygodniu po operacji, przenosząc większy ciężar na kule. W schematach chodu o balkoniku spotyka się m.in.:

• balkonik — operowana kd — zdrowa kd,
• balkonik + operowana kd — zdrowa kd.

Dobór balkonika i kul

Dobór balkonika

Na co zwrócić uwagę podczas chodzenia po endoprotezoplastyce

• aby stopa nie rotowała nadmiernie na zewnątrz ani do środka,
• aby kroki były wystarczająco długie — balkonika nie należy trzymać zbyt blisko ciała ani zbyt daleko; sekwencja: balkonnik do przodu, operowana kd, zdrowa kd sprzyja stabilizacji,
• pozycja ciała wyprostowana,
• przenosić część ciężaru ciała na ręce (uchwyty),
• głowę trzymać naturalnie, nie spoglądać na nogi podczas chodzenia.

Dobór kul

Schematy chodu o kulach

• kule — operowana kd — zdrowa kd,
• kule + operowana kd — zdrowa kd.

Nauka chodu po schodach

Wchodzenie:

1. najpierw zdrowa noga,
2. następnie operowana noga.

Schodzenie:

1. najpierw operowana noga,
2. następnie zdrowa noga.

Czego unikać po zabiegu wszczepienia protezy stawu biodrowego?

Po zabiegu należy unikać czynności i pozycji zwiększających ryzyko zwichnięcia lub nadmiernego obciążenia protezy, np.:

• krzyżowania nóg,
• głębokiego zgięcia w stawie biodrowym powyżej ~90°,
• połączenia przywiedzenia z rotacją wewnętrzną lub zewnętrzną.