Fizjoterapia w stopie końsko-szpotawej
(pes equino-varus congenitus)
Jest to zespół zaburzeń obrotowych (rotacyjnych) i torsyjnych (skrętnych), obejmujących cały układ kostno-stawowy stopy i goleni, którego centrum znajduje się w stawie skokowo-piętowo-łódkowym, a punktem obrotu jest więzadło skokowo-piętowe międzykostne. Wrodzona stopa końsko-szpotawa może występować jako wada jedno- lub obustronna, jako wada izolowana lub w połączeniu z innymi wadami narządów ruchu. Dotyczy przeważnie chłopców, u których występuje 2–3 razy częściej niż u dziewczynek; wada występuje częściej obustronnie.
Cechuje ją:
- Ustawienie końskie, czyli zgięcie podeszwowe.
- Odwrócenie (szpotawość) – supinacja powodująca skręcenie podeszwy do wewnątrz.
- Przywiedzenie przodostopia.
- Wydrążenie sklepienia podłużnego stopy.
- Rotacja kompleksu podskokowego w płaszczyźnie horyzontalnej.
- Palce są młotkowate.
Przyczyny:
Nie są dokładnie znane; rozpatruje się czynniki genetyczne i zewnątrzpochodne. Polega na patologicznym ustawieniu stopy z powodu przemieszczenia kości stępu (podwichnięcie okołoskokowe).
Towarzyszą:
- zmiany w mięśniach, więzadłach i torebkach stawowych
- zmniejszenie i skrócenie stopy
- wyszczuplenie łydki związane ze zmniejszoną ilością włókien mięśniowych
- skrócenie podudzia
- przeprost w stawie kolanowym
- uszkodzenie nerwu strzałkowego
Przykurczone są mięśnie:
- zginacze i mięśnie supinujące stopę
- najbardziej ścięgno Achillesa
- mięsień piszczelowy tylny
Rozluźnione są mięśnie:
- mm. prostowniki
- mm. strzałkowe
W obrębie układu naczyniowego często występuje hipoplazja tętnicy piszczelowej przedniej i tętnicy grzbietowej stopy. Przykurcze utrwalają się zgodnie z prawem Wolffa i Delpeche’a – wskutek niesymetrycznego rozłożenia sił działających na rosnącą kość dochodzi do nierównomiernego wzrostu kości i deformacji.
Wrodzona stopa końsko-szpotawa dzieli się na kilka odmian klinicznych:
- Postać habitualna (ułożeniowa). Stopa ma normalną wielkość i smukły kształt. W czasie pierwszego badania możliwa jest pełna korekcja bierna. Dalszy rozwój stopy (po jej skorygowaniu metodami nieoperacyjnymi) jest normalny.
- Postać idiopatyczna. Stopa jest nieco mniejsza, dość smukła. W czasie pierwszego badania korekcja bierna deformacji jest niepełna. Część przypadków da się wyleczyć zachowawczo, a u części dzieci konieczne jest leczenie operacyjne.
- Stopa krótka, szeroka, sztywna. Stopa jest krótka, szeroka, o zatartych obrysach. W czasie pierwszego badania obserwowana jest duża szpotawość i ustawienie końskie. Wada w znikomym stopniu poddaje się korekcji i zwykle wymaga leczenia operacyjnego.
Leczenie:
Leczenie polega na repozycji podwichnięcia kości łódkowatej i piętowej względem kości skokowej oraz na poprawnym ustawieniu kości skokowej względem goleni. W praktyce często stosuje się metodę Ponsetiego — seryjne nastawianie i odlewy gipsowe, z możliwością perkutannej tenotomii ścięgna Achillesa jako uzupełnienia terapii nieoperacyjnej.
Etapy leczenia:
- Uzyskanie korekcji.
- Utrzymanie uzyskanej korekcji do momentu, aż stopa uzyska poprawny kierunek wzrostowy. Leczenie zachowawcze polega na prowadzeniu odpowiednich ćwiczeń. Towarzyszy temu pobudzanie aktywności mięśni strzałkowych poprzez drażnienie brzegu zewnętrznego stopy. Efekt uzyskany ćwiczeniami jest stabilizowany w opatrunku gipsowym lub syntetycznym. Leczenie jest żmudne i długotrwałe. Przedwczesne przerwanie leczenia prowadzi do nawrotu deformacji.
- ćwiczenia redresyjne (3–4 razy dziennie)
- ćwiczenia odruchowe wg metody Vojty
- elektrostymulacja mięśni unerwionych przez nerw strzałkowy wspólny
- masaże
- galwanizacje
Wskazania do leczenia operacyjnego:
- gdy nieskuteczne jest leczenie nieoperacyjne lub powstają korekcje rzekome
- 6–9 miesiąc życia
- odpowiednia długość stopy (zwykle 8–10 cm)
- zawsze poprzedzone kilkoma gipsami redresyjnymi
Postępowanie po operacji – długie prowadzenie zachowawcze i rehabilitacyjne.
Najpierw łuskę gipsową na 2 tygodnie, potem usunięcie gwoździ stabilizujących i gips udowy na 4–5 tygodni, a następnie gips marszowy — łączny czas unieruchomienia 3–5 miesięcy.
Pomoce ortopedyczne:
- łuska do zakładania na noc
- szyna Denis-Browna
- obuwie ortopedyczne
- wkładka pronująca korygująca nadmierne odwrócenie stopy
- odwrócony obcas Thomasa
Bibliografia:
- Nowotny – Zarys rehabilitacji w dysfunkcjach narządu ruchu
- Dega – Ortopedia i traumatologia
- Weiss i Zembaty – Fizjoterapia
- Marciniak – Wrodzona stopa końsko-szpotawa
- http://www.klinika.net.pl/texty/stopa.htm
- http://www.damian.com.pl/polski/poradnikmedyczny/wrodzonastopa.asp
- http://www.medizin-websites.de/fussprobleme/gesundheit-10_vorbeugung-0/spitz-klumpfuss-ersten-grades-pes-equino-varus.html
