Neuroprzekaźniki

DOPAMINA

Jest jednym z mediatorów aminowych. Zależy od niej stopień pobudzenia oraz aktywność ruchowa człowieka. Przypisuje się dopaminie pełnienie funkcji „przekaźnika przyjemności”, co nie jest jednak poparte wiarygodnymi źródłami. Główny mechanizm działania kokainy polega na blokowaniu transportera dopaminy (DAT), co prowadzi do zwiększonego stężenia dopaminy w synapsach. Odstawienie substancji narkotycznej może wywoływać patologiczne obniżenie stężenia dopaminy w tej strukturze mózgu, co objawia się dysforią oraz objawami głodu narkotykowego.

Dopamina działa przez swoiste receptory (pięć opisanych podtypów, D1–D5) zlokalizowane w błonach presynaptycznej i postsynaptycznej. Odgrywa odmienną rolę w zależności od miejsca swego działania:

• w układzie pozapiramidowym jest odpowiedzialna za napęd ruchowy, koordynację oraz napięcie mięśni – w chorobie Parkinsona występuje niedobór dopaminy
• w układzie rąbkowym (limbicznym) jest odpowiedzialna za procesy emocjonalne, wyższe czynności psychiczne oraz w znacznie mniejszym stopniu procesy ruchowe
• w podwzgórzu jest związana głównie z regulacją wydzielania hormonów, a szczególnie prolaktyny

Wiadomo, że nikotyna pobudza transmisję acetylocholinową (receptory nikotynowe) i glutaminową oraz ułatwia uwalnianie dopaminy. W warunkach tytoniowego zadymienia stężenie nikotyny i dopaminy wzrasta, co między innymi prowadzi do zwiększenia aktywności mięśni twarzy. Stwierdzono, że narażenie dzieci na dym tytoniowy istotnie wpływa na rozwój bruksizmu u dzieci na drodze wzrostu dopaminy, a w konsekwencji zwiększonej aktywności mięśni twarzy. Skutkiem narażenia dzieci na dym tytoniowy jest również utrudnienie zasypiania, zwiększenie liczby przebudzeń oraz ogólnej motorycznej aktywności w czasie snu.

SEROTONINA

Czyli 5-hydroksytryptamina, należąca do rodziny przekaźników aminowych, odpowiedzialna jest głównie za nastrój, sen, ból i odczuwanie łaknienia. Ilość serotoniny w mózgu wpływa na potrzeby seksualne i zachowania impulsywne. Jej niski poziom może powodować agresywność, zmęczenie, zwiększoną wrażliwość na ból, a także zaburzenia depresyjne. Współdziałając z melatoniną, reguluje sen; melatonina powstaje z serotoniny w szyszynce. Blokowanie jej syntezy może prowadzić do zaburzeń snu. Reguluje apetyt (hamuje go po spożyciu węglowodanów, zwiększa po spożyciu białek) oraz temperaturę ciała, ciśnienie krwi (podwyższa) i procesy związane z krzepnięciem. Serotonina syntetyzowana jest z tryptofanu i działa przez liczne podtypy receptorów 5-HT.

OKSYTOCYNA

Cykliczny hormon peptydowy złożony z 9 aminokwasów (nonapeptyd), neuroprzekaźnik, uwalnia się okresowo. W zależności od kontekstu i samopoczucia wpływa na uległość, ufność, zazdrość, szczodrość, protekcjonizm czy współpracę. Oksytocyna jest syntetyzowana w podwzgórzu i uwalniana z tylnego płata przysadki mózgowej, odgrywa także rolę w porodzie i laktacji.

ACETYLOCHOLINA

Może pełnić dwojaką funkcję: zarówno pobudzającą, jak i hamującą. Bierze udział w procesach pamięciowych. Acetylocholina jest syntetyzowana przez transferazę cholinową (choline acetyltransferase) i jest rozkładana przez acetylocholinoesterazę.

Acetylocholina między innymi powoduje:

• rozszerzenie naczyń krwionośnych
• obniżenie ciśnienia krwi
• zwolnienie częstości akcji serca
• zmniejszenie siły skurczu mięśnia sercowego
• skurcze mięśni gładkich oskrzeli, jelit i pęcherza moczowego
• zwężenie źrenic
• zwiększenie wydzielania gruczołów
• wyzwalanie skurczu mięśni prążkowanych

NORADRENALINA

Należy do rodziny mediatorów aminowych. Wykorzystywana jest do funkcji hamujących i pobudzających. Od niej zależy m.in. regulacja temperatury wewnętrznej organizmu. Noradrenalina jest wytwarzana m.in. w jądrze miejsca sinawego (locus coeruleus) i pełni ważną rolę w układzie współczulnym oraz w odpowiedzi na stres.

ENKEFALINY

Zwane neuropeptydami. Są one naturalnymi środkami przeciwbólowymi, działającymi na receptory opioidowe (głównie delta i mu).

ENDORFINY

Grupa hormonów peptydowych, wywołują dobre samopoczucie i zadowolenie z siebie oraz generalnie nasilają stany euforyczne (tzw. hormony szczęścia). Tłumią odczuwanie bólu i drętwienia; są endogennymi opioidami działającymi na receptory opioidowe. Niektóre bodźce powodujące wydzielanie endorfin, np. niedotlenienie (wysoko w górach przy niskim ciśnieniu części osób może doświadczyć euforii), mogą wpływać na subiektywne odczucia.