Tolerancja tkanek na bodźce fizykalne

Odczyn jest to reakcja organizmu na jakiś czynnik fizyczny. Występuje w tkance w wyniku zadziałania na nią określonej postaci energii. Jest zależny od:

• ilości tej energii i jej natężenia
• czasu jej działania
• właściwości danej tkanki

W celu uzyskania odczynu konieczne jest dostarczenie do tkanki określonej ilości energii, o której decyduje jej natężenie i czas. Jeżeli natężenie danego czynnika jest małe, a czas jego działania jest krótki, to odczyn jest minimalny lub nie występuje wcale. Najmniejszym możliwym do stwierdzenia odczynem jest odczyn progowy (minimalna ilość energii wywołująca odpowiedź tkanki).

Każdą tkankę cechuje pewien stopień wytrzymałości, czyli tolerancji, w stosunku do siły i czasu oddziaływania bodźca. Wartość progowa tolerancji tkanki jest stopniem odczynu zależnego od wrażliwości tkanki na daną postać energii. Przekroczenie granicy zdolności przystosowania się tkanki do bodźca fizycznego powoduje jej uszkodzenie (destrukcję). Granicę tę określa się nazwą wartości progowej tolerancji tkanki, której miarą jest ilość energii dostarczonej w określonym czasie.

Reakcja tkanki na bodziec może być odwracalna (w granicy tolerancji) lub nieodwracalna (po przekroczeniu granicy tolerancji). Zatem w fizykoterapii wyróżniamy:

• odczyn odwracalny
• odczyn nieodwracalny

Odczyn odwracalny jest to odczyn, który ustępuje po jakimś czasie. Natomiast odczyn nieodwracalny jest to odczyn powstający na skutek uszkodzenia tkanki. Stopień uszkodzenia, czyli również upośledzenia (zniesienia czynności i funkcji tkanki oraz zaburzenia), zniszczenia struktury tkanki, zależy od nasilenia i natężenia działającego bodźca. Rodzaj i stopień odczynu zależy również od stanu czynnościowego tkanki. Tkanki, które wykazują prawidłowe czynności, reagują w określony sposób, który można przewidzieć. Odczyn taki nazywa się odczynem normalnym.

W przypadku, gdy tkanki zostały uszkodzone bądź zmienione w procesie chorobowym, co powoduje odmienne działanie mechanizmów decydujących o odczynie, może nastąpić skutek odmienny od spodziewanego. Za przykład można podać reakcje skurczenia się naczyń krwionośnych na czynnik‑bodziec cieplny występujące niekiedy w zaburzeniach naczynioruchowych. Zamiast spodziewanego rozszerzenia naczyń wystąpi ich skurcz. Odczyn taki nazywa się odczynem paradoksalnym.

Odczyn na dany czynnik fizyczny może być miejscowy lub ogólny. Odczyn miejscowy występuje dokładnie w miejscu, w którym działa energia (np. lampa solux). Natomiast odczyn ogólny jest to odpowiedź całego organizmu lub niektórych układów na dany bodziec fizyczny. Odczyn ogólny powstaje w wyniku wtórnych zmian, które zachodzą w ustroju na skutek miejscowego wpływu energii lub też na drodze odruchowej. Przykładem odczynu ogólnego może być podniesienie temperatury ogólnej ciała. Pobudzenie miejscowe ograniczonej powierzchni skóry może wywołać na drodze odruchowej odczyn w narządach wewnętrznych unerwionych przez ten sam segment rdzenia kręgowego, wyrażający się na przykład ich przekrwieniem.

Znajomość odczynów i umiejętne ich wykorzystanie w celach leczniczych warunkuje skuteczność leczenia fizykalnego. Należy pamiętać, że może występować nadwrażliwość na pewne postacie energii. Może być ona samoistna lub spowodowana stanami chorobowymi albo przyjmowaniem pewnych leków. Występować może również nadwrażliwość na jedną postać energii, jeśli uprzednio zadziałała inna jej postać. Tak np. ogrzanie promieniami podczerwonymi może zwiększać wrażliwość skóry na promienie nadfioletowe. Może też zaistnieć sytuacja odwrotna, czyli zmniejszenie odczynu na jedną postać energii w wyniku działania innej jej postaci. Przykładem tego może być ogrzanie skóry po naświetleniu promieniami nadfioletowymi, które wyraźnie zmniejsza lub całkowicie znosi odczyn.

Skóra spełnia ważną rolę w mechanizmie oddziaływania na ustrój czynników fizykalnych. Stanowi strukturę tkankową, która okrywając cały organizm, odbiera i przetwarza oddziałującą na nią energię. Jest bogato unerwiona — powiedzenie, że skóra jest "anteną" ośrodkowego układu nerwowego, dzięki której napływają do niego informacje o zmianach zachodzących w środowisku zewnętrznym, kryje w sobie sens.

Znajdujące się w skórze zakończenia nerwów dośrodkowych, czyli receptory, są odbiornikami określonych postaci energii. Receptory te obejmują termoreceptory, mechanoreceptory i nocyceptory. Zachodzące pod ich wpływem pobudzenie jest drogą nerwów dośrodkowych przekazywane do ośrodkowego układu nerwowego, skąd przez nerwy odśrodkowe zostają wysłane impulsy nerwowe do narządów wykonawczych, czyli efektorów, którymi są mięśnie i gruczoły. W ten sposób zamyka się łuk odruchowy na drodze receptor — ośrodkowy układ nerwowy — efektor. Pobudzenie receptorów skóry może powodować na drodze odruchowej odczyn nie tylko w samej skórze, lecz również w narządach wewnętrznych w wyniku odruchów skórno‑trzewnych. Dlatego umiejętne korzystanie z odczynów odruchowych jest konieczne do powodzenia leczenia fizykalnego.

W mechanizmie oddziaływania na organizm czynników fizykalnych równie doniosłą rolę, jak mechanizm odruchowy, pełni obfita sieć naczyń skóry. O tym, jak bogato jest unaczyniona skóra, świadczy fakt, że rozszerzone naczynia krwionośne samej tylko skóry właściwej mogą pomieścić około 1 litra krwi. Wykorzystanie wpływu czynników fizykalnych na stan naczyń krwionośnych skóry pozwala wpływać na rozmieszczenie krwi w ustroju, co ma znaczenie w leczeniu chorób układu krążenia. Rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry wpływa również na zwiększenie przepływu krwi przez tkanki, co jest szeroko wykorzystywane w leczeniu wielu schorzeń, zwłaszcza stanów zapalnych.

Udział skóry w procesie termoregulacji, czyli zachowania stałej ciepłoty ustroju, jest również wykorzystywany w postępowaniu leczniczym przy użyciu czynników fizykalnych. Zdolności termoregulacyjne skóry wynikają z obecności aparatów wydzielniczych gruczołów potowych, które są zdolne wydzielać duże ilości potu. Zawarta w pocie woda parując na powierzchni skóry pobiera z niej ciepło, zmniejszając w ten sposób zasoby cieplne ustroju. Umiejętne oddziaływanie na przebieg procesów termoregulacyjnych pozwala wpływać na stan cieplny organizmu.

Jednym z podstawowych odczynów organizmu na ciepło jest odczyn ze strony naczyń krwionośnych. Zachowanie się naczyń krwionośnych pod wpływem ciepła opisuje prawo Dastre’a‑Morata, które brzmi: "bodźce termiczne (zimno lub ciepło), działając na duże powierzchnie skóry, powodują przeciwne do naczyń skóry zachowanie się dużych naczyń klatki piersiowej i jamy brzusznej. Naczynia nerek, śledziony i mózgu wykazują odczyn taki sam, jak naczynia skóry". Zgodnie z tym prawem, jeśli naczynia krwionośne skóry ulegają pod wpływem ciepła rozszerzeniu, to duże naczynia klatki piersiowej i jamy brzusznej ulegną zwężeniu; jeżeli zaś naczynia krwionośne skóry ulegną pod wpływem zimna zwężeniu, to duże naczynia klatki piersiowej i jamy brzusznej rozszerzają się. Prawo to odnosi się zwłaszcza do działań termicznych obejmujących duże powierzchnie skóry i ma znaczenie kliniczne przy planowaniu zabiegów termoterapii.

Reasumując, wg Straburzyńskiego: "bodziec musi być tak silny, jak to konieczne, i tak słaby, jak to tylko możliwe."

Bibliografia:

1. Prof. dr hab. med. Tadeusz Mika, dr med. prof. nadzw. Wojciech Kasprzak, "Fizjoterapia", wyd. IV, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 2001, 2003, 2004.
2. Dr med. Anna Straburzyńska‑Lupa, prof. dr hab. Gerard Straburzyński, "Fizjoterapia", wyd. III rozszerzone i uzupełnione, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2003, 2004, 2006, 2007.